Realistisch idealisme (Tegen het Machiavellisme)

Realistisch idealisme (Tegen het Machiavellisme)

“Fortuna is een vrouw die zich sneller gewonnen geeft aan de onstuimigen dan aan de zachtaardigen. En omdat zij een vrouw is, staat ze vooral op goede voet met mannen die nog jong zijn, aangezien die minder voorzichtig en meer agressief zijn, en haar met meer brutaliteit naar hun hand durven zetten”, citeert De Volkskrant van vanochtend uit de nieuwe vertaling van De Heerser van Machiavelli. Jaren geleden heb ik het boek (dat toen nog ‘De Vorst’ heette) aangeschaft, waarschijnlijk in de hoop meer van dit soort spierballenproza aan te treffen. Misschien stond dat er wel in, geen idee: er is me niets maar dan ook helemaal niets van bijgebleven. Wat ik weet over Machiavelli, weet ik niet van Machiavelli.

De Vorst/De Heerser viel me zwaar tegen. Machiavelli geldt nog altijd als een belangrijk denker, maar het belang voor onze tijd ontgaat me eerlijk gezegd. Ik snap dat hij nog altijd omstreden is: logisch dat zijn ‘machtsdenken’ weerstand oproept bij mensen die politiek zien als een manier om idealen te verwezenlijken. Maar ook lijken me de idee├źn van Machiavelli niet helemaal meer van deze tijd. Onsympathiek, misschien, maar vooral ongevaarlijk. “Kennis van Machiavelli’s mechanica van de politiek is onontbeerlijk voor wie wil begrijpen waarom sommige machthebbers slagen en anderen falen”, schrijft Hans Wansink in De Volkskrant. Ik denk niet dat De Vorst/De Heerser zo’n goede handleiding voor heersers is. Niet meer tenminste.

Machiavelli gaat in de De Vorst/De Heerser uit van het principe dat het doel – een stabiele samenleving – ‘de middelen heiligt’, of dat nu wetten zijn of geweld. De heerser – op wie de taak rust de staat bijeen te houden – dient het machtsinstrument in te zetten dat het effectiefst is (en dus niet of het ‘ethisch verantwoord’, christelijk of links is of juist rechts). Daarmee zal de heerser overigens ook zijn eigen positie veiligstellen, en kan hij nog vele jaren blijven heersen.

Verouderd lijkt me vooral het idee dat de voornaamste taak van een heerser is de bestaande orde te handhaven. Je kunt ook redeneren dat die orde en degenen die deze vertegenwoordigen – de staat, de heerser, de regering – geen doel zijn, maar een middel. En dat het doel eerder ‘het geluk van zo veel mogelijk ingezetenen’ is, ‘vrede op aarde’, ‘een Duizendjarig rijk’ of een ander ideaal. Of dat ieder voor zich in vrijheid moet kunnen ontplooien (want de heerser weet niet wat goed is voor zijn onderdanen, dat weten ze zelf het beste).

En de heerser? Die is er in het gunstigste geval om dit soort doelstellingen te verwezenlijken – en, in het ene uiterste, een almachtige staat op te bouwen (en zo een bijdrage aan het totalitaire ideaal te leveren) of juist een staat met beperkte bevoegdheden, bestemd om de vrijheden van het individu te garanderen (het liberale ideaal).

Kortom, idealisme – van wat voor soort ook – lijkt me een voorwaarde voor een heerser om macht te verkrijgen, hebben en houden. Idealisme dat verder gaat dan het ‘macht omwille van de macht’ van ‘Realpolitieker’ en Machiavellisten. Vraag trouwens maar aan Vrouwe Fortuna, die zich voor korte of lange tijd heeft gegeven aan Stalin, Hitler, Churchill, Gandhi, Mandela, Bin Laden en nog wat van die succesvolle idealisten.

Deel:

Geef een reactie