Menselijke zwerm: ideaal of schrikbeeld?
Van de week woonde ik op uitnodiging van de VSB (Vereniging voor Strategie en Bestuur) een presentatie bij van Evert Bleijenberg over ‘zwermorganisaties’. Een onderwerp dat hem bezighoudt sinds hij in 2008 tijdens het filmen van een documentaire in 2008 onder water een ‘bait ball’ zag, een zwerm van honderdduizenden vissen die bewogen alsof ze één groot ballet uitvoerde.
Hij was gefascineerd door de complexe, schijnbaar gecoördineerde bewegingen. Hoe was dat mogelijk? “Er waren geen managers, geen hiërarchie, geen spreadsheets of vergaderingen – en toch functioneerde de zwerm perfect.” Hij realiseerde zich dat veel diersoorten op deze manier werken, terwijl mensen de enige diersoort zijn die grote collectieven proberen te organiseren met gecentraliseerde, hiërarchische structuren. In ‘harken’ in plaats van zwermen. (En kleine groepen dan?, vroeg iemand uit de zaal. Die organiseren zich inderdaad nog wel eens volgens hiërarchische richtlijnen – denk aan chimpansees. Maar daar ging het vanavond dus niet over).
Ondernemingen met een traditionele hiërarchische structuur hebben in de huidige, sterk veranderlijke omgeving grote moeite zich te handhaven. Doordat ze zo rigide zijn, reageren ze traag op veranderingen. Beslissingen moeten door meerdere managementlagen worden goedgekeurd, wat kostbare tijd verspilt. En de beslissingen van degenen aan de top zijn niet altijd om naar huis te schrijven: ze beslissen over zaken waar ze niet altijd verstand van hebben, terwijl degenen met de meeste kennis – vaak op lagere niveaus – weinig beslissingsbevoegdheid hebben. Innovatie en creativiteit worden gesmoord door beperkte opwaartse informatiestromen, het silodenken en door formele goedkeuringsprocessen. Tot slot ondermijnt de hiërarchische structuur vaak de betrokkenheid en motivatie van medewerkers. Beperkte autonomie en zingeving leiden tot verminderde inzet, terwijl de focus op controle resulteert in toenemende bureaucratie en overheadkosten die de wendbaarheid verder verminderen.
Bleijenberg pleit ervoor vaker de organisatieprincipes van de zwerm toe te passen in bedrijven. Niet altijd – activiteiten die planmatig moeten worden uitgevoerd (de treinen op tijd laten rijden) kunnen beter niet proberen zich als een zwerm te organiseren. Maar organisaties die opereren in snel veranderende markten of te maken hebben met complexe vraagstukken profiteren van de wendbaarheid als ze zich organiseren als een zwerm. In sectoren waar kennis, creativiteit en innovatie cruciaal zijn, kan de collectieve intelligentie van een zwerm een significant voordeel bieden. Wanneer medewerkers intrinsiek gemotiveerd zijn door autonomie, meesterschap en zingeving, kan een zwermorganisatie hun betrokkenheid en productiviteit verhogen. Aldus Bleijenberg: de zwerm als ideaal.
Zit wat in.
Alleen: wil iedereen wel autonoom zijn? Volgens mij niet. Veel mensen hebben een diepgewortelde behoefte aan leiding, structuur en zelfs hiërarchie. Mensen zijn gewoontedieren. En ze zoeken vaak naar iemand om tegenop te kijken en, laten we eerlijk zijn, soms ook naar mensen op wie ze kunnen neerkijken. De hiërarchische organisatievorm lijkt mensen daarom vaak beter te bevallen dan het zwermmodel dat in de dierenwereld vaak voorkomt.
Verder, nog belangrijker, gaat het zwermmodel aan de onderkant van de markt gepaard met verslechterende arbeidsomstandigheden. Een zwermorganisatie heeft slechts een zeer beperkt aantal vaste personeelsleden en vele flexwerkers. (Het vaste loon verdwijnt, zei Bleijenberg zelfs). Zwermorganisaties zijn maar al te vaak Uberachtige-bedrijven, die mensen ‘ritme en structuur’ in hun leven ontnemen, ze tot uiterste productiviteit dwingen, hun vrije tijd niet respecteren en lak hebben aan arbeidsvoorwaarden zoals vakantiedagen en ouderschapsverlof. Daar kun je tegenin brengen dat mensen hoeven niet mee te doen met zo’n zwerm – niemand die ze dwingt om Uberchauffeur te worden. Maar ik vrees dat veel mensen helemaal geen keuzevrijheid hebben, en omdat ze nu eenmaal geld moeten verdienen zich maar aansluiten bij de zwerm – ook al betekent dat een aanslag van de zwerm op de kwaliteit van hun leven. Een schrikbeeld.
Beeld: zelf gebakken met Pollo.ai
