Ilja Leonard Pfeijffer: ‘Geïnformeerd blijven is een burgerplicht’
Verslag van een presentatie van de schrijver Ilja Leonard Pfeijffer in de bibliotheek in Laren naar aanleiding van zijn nieuwe boek Absolute democratie, een bundeling van zijn essays voor de Belgische krant De Morgen.
Voor Ilja Leonard Pfeijffer staat de democratie onder druk omdat twee totaal verschillende opvattingen over democratie tegenover elkaar zijn komen te staan. In een constitutionele democratie wordt de macht van gekozen politici begrensd door grondwet, rechterlijke uitspraken, wetten en andere instituties. Die grenzen zijn geen hinderlijke details, maar noodzakelijke spelregels. Ze moeten voorkomen dat één politieke meerderheid alles kan bepalen. “Die regels kunnen heel vervelend zijn voor iemand die heel snel dingen voor elkaar wil krijgen. Maar laat dat nu net de bedoeling zijn.”
Tegenover de constitutionele democratie staat wat Pfeijffer een absolute democratie noemt. In die visie krijgt de winnaar van verkiezingen een bijna onbeperkt mandaat: wie namens “het volk” spreekt, zou zich niet te veel moeten laten tegenhouden door rechters, regels of internationale instellingen. Dat klinkt democratisch, maar kan snel uitlopen op een dictatuur van de meerderheid. En: “Het probleem met een dictatuur van de meerderheid is dat die binnen de kortste keren gaat lijken op een dictatuur.”
Nederland is volgens Pfeijffer door zijn versnipperde politieke systeem beter beschermd dan landen met een tweepartijenstelsel, zoals de Verenigde Staten. Toch betekent dat niet dat Nederland veilig is. Dezelfde tendensen bestaan hier ook. Het gevaar zit niet alleen in grote, spectaculaire machtsgrepen, maar juist in kleine stappen die afzonderlijk onschuldig lijken. Wie het geheel niet volgt, merkt te laat dat instituties langzaam worden uitgehold.
Italië is voor Pfeijffer een waarschuwend voorbeeld. Sinds hij daar een groot deel van het jaar woont, ziet hij hoe gemakkelijk het is om weinig te merken van een regering met autoritaire trekken. Het dagelijks leven gaat gewoon door, zeker voor wie zelf niet direct geraakt wordt. Tegelijk wordt de invloed op media en staatsinstituties stap voor stap vergroot. Daarom ziet hij geïnformeerd blijven niet als luxe, maar als burgerplicht. Onverschilligheid helpt politici met een autoritaire agenda. Sterker nog: “Politici met een autoritaire agenda zijn bij niets meer gebaat dan bij onze onverschilligheid.”
Literatuur speelt in die politieke analyse een belangrijke rol. Zijn roman over Alkibiades grijpt terug op het oude Athene, omdat de eerste democratie daar ook tekenen van verval vertoonde die vandaag herkenbaar zijn. Een essay kan helder redeneren en analyseren, maar een roman kan complexiteit laten voelen. Via personages, zintuigen en empathie kan fictie laten zien waarom politieke keuzes menselijk, verleidelijk en gevaarlijk tegelijk zijn.
N.B. De tekst is deels AI-gegenereerd en niet geverifieerd door de sprekers. Ik kan er dus niet helemaal voor instaan dat deze weergave recht doet aan zijn presentatie. Maar denk het wel.
