(De) Dubbelganger van Naomi Klein

Naomi Klein, bekend van haar kritische boeken over kapitalisme en klimaatverandering, pakt in haar recente boek Dubbelganger een nieuw thema aan: de verwarrende wereld van online identiteiten en complottheorieën. Dat is tenminste het hoofdthema, het gaat ook dit keer weer over het kapitalisme en de opwarming van de aarde en bovendien over het wangedrag van Israël in Palestina, over het kolonialisme en nog wat onderwerpen. Veel, te veel wat mij betreft. Ik vond dit een interessant boek, maar het verband tussen alle onderwerpen was me niet altijd even duidelijk. Maar laat ik proberen een samenvatting te geven.

De titel Dubbelganger verwijst naar de schrijfster Naomi Wolf, met wie Klein al jarenlang wordt verward. Wolf, ooit een gerespecteerd feministe, is de laatste jaren afgedreven naar extreemrechts en verspreidt complottheorieën over vaccins en lockdowns. Klein – nota bene auteur van No Logo – ziet haar persoonlijke merk als het ware verwateren. Enerzijds is de voor Klein een bron van frustratie, anderzijds ziet ze het ook wel als een les in nederigheid. Bovenal is haar nieuwsgierigheid naar het fenomeen ‘dubbelganger’ gewekt.

Het idee van de dubbelganger is van alle tijden. Denk aan klassieke verhalen als De Dubbelganger van Dostojevski of The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde van Robert Louis Stevenson of, van recenter datum, Operatie Shylock van Philip Roth. Deze verhalen gaan over de angst voor het onbekende, het verlies van identiteit en de confrontatie met onze eigen schaduwkanten. In het digitale tijdperk is dit thema actueler dan ooit, omdat we online voortdurend geconfronteerd worden met gemanipuleerde beelden en virtuele persona’s (‘digitale dubbelgangers’). Mensen die zich online presenteren als experts, influencers of activisten, bouwen een merk op dat los kan komen te staan van hun werkelijke identiteit en motieven. Zo ook Naomi Wolf – ‘Sommige schrijvers vluchten in de drank, andere naar een publiek,’ zei Gore Vidal al, en dat geldt zeker voor de ‘andere Naomi’.  De online wereld – de ‘Spiegelwereld’, zoals Klein het noemt – maakt het bovendien makkelijker om je te verschuilen achter anonieme accounts en om je af te sluiten van kritiek of tegenspraak.

De digitale dubbelgangers dragen bij aan de polarisatie in de wereld en de opkomst van extreemrechts. Door het wantrouwen in traditionele media en autoriteiten te voeden, creëren ze een voedingsbodem voor extremisme. De coronapandemie fungeerde als een katalysator voor deze trend: bestaande maatschappelijke scheidslijnen werden dieper en het wantrouwen in overheden en wetenschappelijke autoriteiten nam toe. Complottheorieën over COVID-19, klimaatverandering of migratie werden populairder. Theorieën die – voor de duidelijkheid – simplistische verklaringen bieden voor complexe problemen en appelleren aan emoties als angst, woede en ressentiment. Maar die juist bijdragen aan allerlei wantoestanden. Een structurele aanpak van het te ver doorgeslagen kapitalisme zou beter zijn.

Klein geeft zelf de volgende samenvatting: “De eigen identiteit als geperfectioneerd merk, het zelf als digitale avatar, het zelf als datamijn, het zelf als het geïdealiseerde lichaam, het zelf als racist en antisemitische projectie, het kind als spiegel van het zelf, het zelf als het eeuwige slachtoffer. Deze dubbelgangers hebben iets gemeen: het zijn allemaal manieren om zaken niet onder ogen te zien. Om onszelf niet helder te zien (druk als we zijn met het performen van een geïdealiseerde versie van onszelf), om elkaar niet helder te zien (druk als we zijn met het projecteren op de ander van de aspecten van onszelf waarvan we de aanblik niet kunnen verdragen) en om de wereld en onze verwevenheid en samenhang niet helder te zien (doordat we onszelf hebben opgesplitst en ons eigen zicht hebben versperd). Volgens mij verklaart dat, nog meer dan al het andere, het unheimische gevoel van dit historische moment met al zijn spiegelingen, synthetische zelven en kunstmatige realiteiten. Eigenlijk draait het om van wie en van wat we de aanblik niet kunnen we zitten allemaal gevangen binnen economische en sociale structuren dieons aanmoedigen ons kleine ikje obsessief te perfectioneren terwijl we heus weten, al is het onbewust, dat dit de allerlaatste jaren zijn waarin we nog een planetaire crisis kunnen voorkomen waarin al het leven wordt bedreigd. Onze mogelijkheden om nog te veranderen worden steeds kleiner, terwijl onze problemen steeds groter worden.”

Toch ziet Klein ook een sprankje hoop. Ze wijst erop dat de coronapandemie heeft ook laten zien dat mensen in tijden van crisis wel degelijk in staat zijn tot solidariteit en samenwerking. “De bereidheid om mondkapjes te dragen en zich te laten vaccineren, getuigt van een besef van collectieve verantwoordelijkheid. Het laat zien dat we best in staat zijn om te investeren in anderen in plaats van onszelf, in gemeenschapszin, burgerschap en in kritisch denken. En zo de ‘Spiegelwereld’ ontvluchten en een betere toekomst creëren.”

Volgens Klein moeten we dit besef vasthouden en versterken. Door minder egocentrisch zijn. Zoals Klein zelf, die zich mede dankzij haar dubbelganger heeft kunnen bevrijden van ‘de tirannie van mijn vroegere zelf’: “Wat begon als een vorm van zelfverdediging (ik móét en zál mezelf kenbaar maken als de eigenaar van mijn ideeën, mijn identiteit en mijn naam!), ging heel geleidelijk over in een soort laten gaan van het zelf.”  Ze is de verwarring rondom de Naomi’s zelfs ‘gaan koesteren als een ongebruikelijke boeddhistische oefening om het ego af te schaffen.’ En: “Voorheen wilde het me nooit echt lukken mijn gehechtheid te laten varen. Maar volgens mij lukt het nu wel, en dat heb ik aan haar te danken.”

Overigens haal ik Naomi Klein en Noorena Hertz vaak door elkaar. Klein heeft misschien niet één maar talrijke dubbelgangers!

Andere recensies:
Hebban: Beschrijft het boek als “een zoektocht naar een uitweg uit de Spiegelwereld, een manier om – verenigd en solidair – de wanhoop en de verwarring achter ons te laten.”
1001 Managementboeken: Benadrukt de originaliteit van de analyse van polarisatie en het ontstaan van complottheorieën.

Beeld (via Picryl.com): How They Met Themselves van Dante Gabriel Rossetti, volgens Klein ‘een van de meest bejubelde verbeeldingen van dubbelgangers in de westerse kunstgeschiedenis’: “Een stel dat in middeleeuwse kledij in een donker bos een ander stel ontmoet: hun exacte evenbeelden. Een vrolijk treffen is het bepaald niet. De man die zijn dubbelganger ziet, trekt kwaad zijn zwaard terwijl zijn vrouwelijke metgezel bij deze griezelige aanblik in katzwijm valt.”