Vluchtmoment (Weten wanneer je moet vertrekken)

Vluchtmoment (Weten wanneer je moet vertrekken)

Wanneer doe je er goed aan om te vluchten uit een land? Dat is een vraag die opduikt in Prophet Song, het nieuwe, Booker Prize-winnende boek van Paul Lynch (vertaald als Lied van de Profeet door Lidwien Biekmann en Tjadine Stheeman). Het is een lastige vraag, die de auteur zelf niet beantwoordt. Begrijpelijk, het gaat hem er vooral om te laten zien hoe mensen worstelen in een tijd van toenemende aantasting van democratische waarden. Maar als lezer kun je wel proberen een antwoord te vinden, al is het maar voor jezelf. Hierbij een poging.

Er zijn zeker drie soorten motieven die iemand ertoe kunnen aanzetten om te vertrekken. Economische motieven, denk aan: “Ik verdien hier niet genoeg, elders liggen meer kansen.” Sociale motieven: “Mijn familie is vertrokken, ik ga ook.” En in de derde plaats politieke motieven: “De overheid beschermt me niet, keert zich wellicht zelfs tegen mij”, of misschien: “De overheid beschermt bepaalde minderheden niet, keert zich wellicht zelfs tegen hen.”

Vermoedelijk komen de economische en sociale motieven om te emigreren het vaakst voor. Ik denk tenminste dat de meeste mensen niet snel zullen vertrekken uit hun land zolang ze er zelf warmpjes bij zitten, omringd door hun dierbaren. Ook niet als grondrechten worden geschonden, overheidsdienaren corrupt blijken te zijn en de regering onbetrouwbaar. Niet zolang het hen niet persoonlijk raakt. Zie de toestand in China: jammer voor de Oeigoeren in de kampen voor en politieke dissidenten, maar zolang de overheid zich houdt aan de stelregels van Confucius en ‘zorgt dat er voldoende voedsel is en het land zich kan verdedigen en het volk vertrouwen in haar heeft’, vinden de meeste mensen het wel best zo.

Die aanvankelijk zwakke politieke motieven kunnen in de loop van de tijd wel belangrijker worden. Als blijkt dat de overheid in een land burgerrechten stap voor stap inperkt, niet optreedt tegen discriminatie of zelf stelselmatig discrimineert – ja, dan zullen veel mensen zich er minder thuis voelen. Al vermoed ik dat ze pas werkelijk zullen willen vertrekken als ze aan den lijve de gevolgen ondervinden. Pas als het hen persoonlijk raakt: als ze geen werk meer kunnen krijgen, hun huis uit kunnen worden gezet, hun bankrekening wordt geplunderd en ze geen visum voor een reis naar het buitenland kunnen krijgen. Als het te laat is om te vluchten, kortom. “De geschiedenis is een stille kroniek van mensen die niet wisten wanneer ze weg moesten gaan”, laat Lynch een van zijn hoofdpersonen zeggen.

Om op tijd te vertrekken, moet je dus wegwezen als het de verkeerde kant opgaat in je land, voordat je als een rat in de val zit. Het probleem is alleen dat het vaak moeilijk te bepalen is of dat vertrekmoment werkelijk ooit zal aanbreken. Achteraf gezien is het misschien duidelijk, van tevoren allerminst. Niet elk hellend vlak leidt naar de afgrond; ontwikkelingen kunnen soms ten goede worden gekeerd. Sterker nog: wellicht kun je zelf invloed uitoefenen op de politieke ontwikkelingen in je land, je tegen een verdere neergang verzetten.

Misschien is het antwoord op de vraag ‘wanneer vluchten?’: Pas als jij je niet meer met behoud van je economische of sociale positie kunt verzetten tegen een verdere aantasting van ondemocratische waarden. Zo denkt Lynch er zelf ook over, lees ik in een interview met NRC: “Ik ben geen politicoloog, maar dat lijkt mij in een liberale democratie het omslagpunt: als het recht op demonstratie niet meer geëerbiedigd wordt.” Het omslagpunt en het vertrekmoment.

Aangezien je het nu goed hebt, heb je geen directe aanleiding om de rebel uit te hangen. Maar het is lang geen slecht idee om dat toch te doen. Zo niet uit solidariteit met anderen – dat is misschien te veel gevraagd – dan toch zeker voor jezelf, om te voorkomen dat je op termijn het slachtoffer wordt van een of andere enge extremistische partij of van een totalitair regime. Laat je gelden, wees opstandig, lig dwars. Het is de manier om te bepalen of je moet vertrekken voordat je aan de beurt bent om te worden geëxcommuniceerd.

Beeld: Zelf gebakken met Dall-E 3

Deel:

Geef een reactie