De oudfluencer (Een Sci-Fai / Komedie)
Wanneer het bedrijf dat Oma Joke’s hologram beheert failliet gaat, staat Hendrik voor een onmogelijke keuze: zijn grootmoeder opnieuw laten sterven, of duizenden euro’s per maand betalen om haar digitale aanwezigheid op de begraafplaats te behouden. In wanhoop plaatst hij haar wijze levenslessen op Facebook. Binnen een week heeft ze veertigduizend volgers. Binnen een maand veertig miljoen.
Wat begint als een liefdevol eerbetoon aan een gestorven grootmoeder, escaleert tot een wereldwijde fenomeen. Oma Joke wordt omgevormd van intiem hologram tot viral influencer tot AI-chatbot die miljoenen mensen adviseert over hun leven.
Dat gaat goed – tot het niet goed gaat.
HOOFDSTUK 1: OMA GAAT WEER DOOD
Hendrik zat op het bankje naast Oma Jokes hologram. Begraafplaats ‘Eeuwig nabij’ rook naar nat gras en oude steen. Het was na sluitingstijd, de laatste bezoekers waren vertrokken. Hij tuurde naar zijn telefoon, waar net een e-mailbericht was binnengekomen.
EternalPresence B.V. – faillissementsverklaring. Alle diensten gestaakt per 15 mei 2050. Alle avatars van overledenen worden dan op non-actief gesteld. Erfgenamen worden geïnformeerd dat ze de data eenmalig kunnen downloaden. Server op begraafplaats wordt binnen een maand opgehaald, graag maken we met u een afspraak hierover.
“Oma gaat weer dood”, mompelde hij.
Het hologram draaide zich naar hem toe met die typische hoofdbeweging die hij zo goed kende. Hendriks stem had het activatiewoord ‘oma’ getriggerd. Het systeem was simpel: oma’s avatar reageerde op vragen, op bepaalde sleutelwoorden, op zijn stem. Het was geen volwaardige AI die kon leren of improviseren. Het was oma’s stem, oma’s gezicht, oma’s wijsheden, maar dan gefilterd door wat EternalPresence had vastgelegd in haar laatste maanden. Een database van antwoorden, een collectie van uitspraken, een patroonherkenningssysteem dat deed alsof het dacht. En toch… toch was het alsof hij als vanouds met Oma Joke gesprekken kon voeren. Alsof ze er nog was. Nog wel. Nog even.
“Hendrik, als iets nog waarde heeft, gooi het dan niet weg.” Typisch oma, zo wijs.
“Het spijt me. Ik zal je data opvragen. Misschien kunnen we ze in de toekomst weer tot leven brengen. Maar ik kan je nu niet aan laten staan. Ik wou dat het kon, maar het gaat niet. Ik zal je missen.”
Hij staarde naar het licht dat door haar heen leek te schijnen, als ze door de zon zelf werd belicht. Ze zag er breekbaar uit, kwetsbaar. Hendrik wist dat de AI aan het rekenen was, scenario’s aan het verwerken. “Alles wat leeft, wil overleven”, zei Oma Joke.
“Een eigen server kost duizenden euro’s per maand. Ik heb dat geld niet.”
Het hologram keek naar de lucht, zoals oma altijd deed als ze nadacht. “Wat kan deze oude vrouw nog?”
Hendrik dacht aan oma’s wijze uitspraken. “Als de wind waait, buig dan mee maar breek niet.” “Een vraag die je niet stelt, wordt nooit beantwoord.” Hij had het altijd jammer gevonden dat alleen hij haar dagelijks kon raadplegen. Want eigenlijk zou iedereen er kennis van moete kunnen nemen, vond hij. Zo jammer dat haar ‘avatar’ alleen bij haar graf te raadplegen was. En nu EternalPresence ermee stopte zelfs dat niet. Oma Joke zou voorgoed verdwijnen. De andere begraafplaatsavatars ook: over een paar weken zouden ze weg zijn, in het niets opgelost. Maar wat kon hij er aan doen?
“Wat kan deze vrouw nog?”, vroeg Oma Joke opnieuw.
Ja, wat kon deze vrouw nog? Hendrik was niet zo’n denker, maar hier moest toch even op broeden. Hendrik wreef over zijn gezicht. Zijn vingers roken naar aarde; hij was de hele ochtend op de begraafplaats bezig geweest. Misschien… Ja, dat zou wel eens wat kunnen worden! Hij pakte zijn telefoon. “Oma, zou je sociale media willen proberen?”
Het hologram van Oma Joke glimlachte. “Wie trouw is aan zichzelf, voelt zich overal thuis.”
“Als je ogen helder zijn, zien ze helderheid terug”, mompelde oma’s stem. Een van haar klassieke wijsheden. Hendrik nam de foto. Goed. Het zonlicht viel net goed op haar gezicht. Hij probeerde een andere hoek: van opzij, met de grafzerk erachter. “Hendrik?” Zijn camera zakte naar beneden. Mark stond aan de andere kant van het pad, met een bos chrysanten in zijn hand. Zijn haar was grijs geworden sinds ze elkaar voor het laatst hadden gezien – vier, vijf maanden geleden? Mark was architect geweest, nu met pensioen. Ze kenden elkaar van middelbare school. “Mark!” Hendrik stond op, trok gras van zijn knieën. “Hoe gaat het?” “Goed, goed.” Mark liep naar hem toe. Hij keek naar oma’s hologram, dat hem stralend aankeek. “Hallo Mark! Tijd geleden!” Mark gaf geen antwoord. Hij keek naar de camera in Hendriks hand, naar de tientallen digitale foto’s op het scherm ervan. “Voor een foto-album?” vroeg Mark. Hendrik haalde zijn schouders op, een beweging die te breed was, te overdreven. “Nee. Gewoon. Documenten. Voor het… archief.” Mark trapte er niet in: “Hendrik, je maakt al tientallen foto’s per week van graven.” “Dit is anders.” Ze kenden elkaar zo goed dat Mark geen haast had om te reageren. Hij zette de chrysanten voorzichtig neer tegen een grafzerk twee graven verderop. Het graf van zijn vader. Een van de weinige graven zonder een hologram van de overledene. Mark was zeer gesteld geweest op zijn vader, maar had er geen behoefte aan om de herinnering aan hem op die manier levend te houden, wist Hendrik. zijn. Hij had hem vaak op andere gedachten proberen te brengen – ‘JIJ wilt het misschien niet, maar je kinderen kunnen zo nog iets van de opa die ze nauwelijks hebben gekend meekrijgen – maar Mark gaf geen duimbreed toe. “In sommige culturen geloven ze dat voorouders je kunnen helpen”, had hij gezegd, “Maar ze geloven ook dat je hun geest moet laten rusten. Dat je ze niet mag oproepen voor elk klein ding. Dat ze hun eigen plek in de doden-wereld moeten hebben. Zo denk ik er ook over. In elk geval dat we de doden moeten laten rusten.” Uiteindelijk vroeg hij: “Wat is anders?” “Oma Joke gaat weg”, zei Hendrik. “EternalPresence is failliet. De server wordt afgezet.” “Ah.” Mark knikte. “Vandaar de foto’s.” “Ik wil me haar kunnen herinneren. Hoe ze eruitzag. Als ze niet meer…” “En de camera? Waarom zo’n mooie camera? En waarom zoveel foto’s? Van een hologram?” Hendrik voelde zijn nek warm worden. Al die vragen. Vertrouw je me niet?” “Sorry.” Mark liep dichterbij, keek naar het scherm van de camera. Hij zag de foto’s – verschillende hoeken, verschillende poses van het hologram. Oma Joke lachend. Oma Joke in gedachten. Oma Joke wijzend naar iets buiten het frame. “Dit zijn portretten”, zei Mark. “Dit zijn portretten.” “Ja. Voor een eigen Facebook-account.” Mark zuchtte. Hij trok een bankje naar zich toe – een van de houten banken die overal op de begraafplaats stonden – en ging zitten. Hij gebaarde naar Hendrik. “Zit.” “Ik moet nog…” “Zit.” Hendrik ging zitten. Oma Jokes hologram keek hen allebei aan, wachtend op de volgende vraag. “Stel dat je oma nóg in leven was”, zei Mark voorzichtig. “En stel dat ze wilde dat je foto’s van haar op het net zou zetten. Zou je dat doen?” “Ze zou het niet willen.” “Precies. Moet je het dan nu wel doen?” “Ze is dood”, zei Hendrik. “Exact. Dus je kunt het haar niet vragen.” Hendrik keek naar oma’s hologram. “Jij wilt het”, zei hij. “Dat zei je tegen me. ‘Maak me nuttig’, zei je. Weet je nog? Toen ik je vroeg of je op sociale media wilde. ” “Wie trouw is aan zichzelf, voelt zich overal thuis.” “Zie je?” zei Hendrik naar Mark. “Dat bedoel ik.” “Hendrik.” Mark leunde voorover, zijn ellebogen op de knieën. “Dat is geen consent. Dat is… dat is een chatbot die reageert op sleutelwoorden.” “Ze wil niet dood gaan!” Hendriks stem brak. Hij slikte, proefde iets zouts achterin zijn keel. “Zij wil niet weg. Ik wil haar niet weg hebben. En nu kan ik haar houden. Waarom is dat slecht?” “Het is niet eerlijk tegenover haar.” Ze zaten stilzwijgende naast elkaar. Ergens op de begraafplaats maaide iemand gras. De herfstwind rukte aan de bomen. “Wat als het helpt?” zei Hendrik zacht. “Wat als het mensen helpt, haar adviezen? Zou oma dat niet ook willen?” “Dat weet je niet.” “Nee, maar toch. Zo was ze.” “Je weet het niet.” Hendrik staarde naar zijn camera. “Mark”, zei hij. “Sanne en ik… we hebben amper geld. De server kost drieduizend per maand. Ik verdien tweeduizendvierhonderd. En Sanne…” Hij haalde zijn schouders op. “Dit is mijn enige idee. Dit is het enige wat ik kan bedenken.” Mark knikte langzaam. Hij legde een hand op Hendriks schouder. “Ik weet het”, zei Mark. “Ik hoop alleen dat je weet wat je doet. Dat je er geen spijt van krijgt.” “Oké”, zei Hendrik. “Hoe zullen we haar noemen?” “Gewoon Oma Joke?” suggereerde Sanne. “Ja, Oma Joke. Dat zou ze zelf ook gewild hebben. Geen poespas Gewoon Oma Joke.” Sanne nam een slok water. “Heb je een profielfoto?” Hendrik had de bestanden al naar op zijn laptop gezet. Hij opende de map: oma’s gezicht, twintig keer, vanuit allerlei verschillende hoeken. In sommige foto’s zag het hologram er bijna echt uit. In andere kon je door haar heen kijken naar de grafstenen erachter. “Die.” Sanne wees. Oma lachte zachtjes, naar links kijkend, met zonlicht op half haar gezicht. Het was een mooie foto. Als je niet beter wist, zou je denken dat ze nog leefde. “Die?” vroeg Hendrik. Hij uploadde de foto naar Facebook. De laptop zoemde doordat de ventilator aansloeg. Sanne stond op en liep naar de keuken. Hendrik hoorde haar iets prikken in de koelkast. Ze kwam terug met kaas. “Profielbeschrijving”, zei Sanne met volle mond. “Wat moet erin?” “Dat ze dood is?” Hendrik keek haar aan. “Ja toch?” zei Sanne. “Anders denken mensen dat ze echt is.” “Ze is echt.” “Ze is een hologram. En straks misschien zelfs dat niet meer.” “Ze leeft niet, dat is het verschil.” “Nauwelijks. Maar goed. Jij hebt er meer verstand van dan ik.” Hendrik typte: Oma Joke. 1949-2048. Wijsheid van degene die al voorgegaan is. “Vreselijk”, zei Sanne. “Wat als we niets zeggen, alleen ‘Oma Joke’ zonder toelichting. Dan stoten we niemand af.” “Dat is misschien het beste”, vond Sanne ook. “Maar we moeten toch iets zeggen? Wat ze doet, waarom je met haar bevriend zou willen zijn.” “Vanwege haar levenswijsheden. Oma Joke – Levensraadgever? Hoe vind je dat klinken?” “Vreselijk”, vond Sanne. “Dat is niet eens een woord. Maak er ‘Levensadvies’ van. je hebt altijd mensen die daar op zitten te wachten.” Hendrik typte: Levensadvies in en klaar. Daar was het account. Oma Joke. Met oma’s lachende gezicht. Hij voegde nog wat echter foto’s toe, van Oma Joke met haar kinderen, van Oma Joke met Marijke, zijn moeder, Oma Joke met Marijke en zijn vader Hans en van Oma Joke en hem, vlak voor haar dood. “Nu een post”, zei Sanne. “Wat zei ze laatst ook al weer dat je zo diep vond?” “Ze zegt zo veel.” “Noem eens wat.” Hendrik dacht terug. “Vorige week zei ze: ‘Als je geen regen hebt, zul je ook de regenboog niet zien.'” “Schrijf dat dan.” Hendrik pakte zijn telefoon. Op Facebook posten was makkelijker via de app dan via de browser en plaatste het bericht. “Met een plaatje van een regenboog?” vroeg hij. “Beetje nepperig. Heb je niet nog een foto van Oma Joke?”, vroeg Sanne. “Waar ze opstaat alsof ze nadenkt?”” Hendrik selecteerde een foto die hij bij het graf van Oma Jokes hologram had genomen en plaatste die. De app vroeg om filters. Hij selecteerde een filter, waardoor de kleuren iets warmer werden en de foto van het hologram nog iets levensechter. “Nog wat hashtags?” opperde Sanne. “Ik weet niet wat hashtags zijn.” “Gewoon… #wijsheid #oma #advies #filosofie. Dat soort dingen.” Hendrik voegde ze toe. Hij staarde naar het scherm. Sanne zag het. “Of je post het nu of je doet het nooit.” Hendrik hield zijn duim boven het scherm. Hij zag zijn eigen vingerafdruk, de olieachtige randen van zijn huid tegen het glas. Ergens in die fractie van een seconde voelde hij Marks ogen op zich gericht. Al zijn bezwaren. Al zijn ‘zou oma dit hebben gewild’-vragen. Hij tikte. De post stond voordat hij z’n duim had teruggetrokken op Facebook. . Niets. Ze zaten allebei naar het scherm te staren. Een seconde. Twee seconden. De telefoon deed geen geluid. Geen notificatie. Geen magisch oplichtend algoritme dat zei: Welkom, je bent nu influencer. Nee. Nul volgers. Nul likes. Niets. “Hoe lang duurt het?” vroeg Mark aan Sanne. “Geen idee”, het hangt er helemaal van af of er mensen zijn die aanslaan op Oma Joke. “Aanslaan?” “Haar net zo wijs vinden als jij”, zuchtte ze. Hendrik trok een gezicht dat hij dat niet zo’n aardige opmerking vond. Als om het goed te maken, ze Sanne: “We kunnen het nog delen”, zei Sanne. “Via onze eigen accounts.” “Is dat niet vals spelen.” “Dat doet iedereen op social media.” Sanne pakte haar telefoon. “Hier, ik share het op mijn account.” Ze pakte Hendriks telefoon. “En op de jouwe. En nu maar wachten. — Hendrik lag wakker. Naast hem maakte Sanne zachte geluidjes – niet dat ze echt snurken, het was meer een ritmisch ademhalen met een klein piepje bij elke ademstoot. Hij kon het niet laten. Om twee uur ’s nachts stond hij op, liep naar de woonkamer, en opende zijn telefoon. Drieëntwintig volgers. Zeventien likes. Zes comments. Hendrik scrollde door: “Dit is mooi. Bedankt daarvoor.” “Precies wat ik vandaag nodig had.” “Wie is dit?” “Meer alsjeblieft!” Het was niet veel. Zeventien likes, drieëntwintig volgers: het was bijna niets. Maar zoals Oma Joke zou zeggen: “Soms is bijna niets net genoeg.” Hendrik stond in de ochtendzon met zijn telefoon en nam foto’s van oma’s hologram. Ze was ongewoon vrolijk vandaag. “Je oogst wat je zaait, Hendrik”, zei oma. Hij nam de foto. Thuis typte hij: “Je oogst wat je zaait. Wat zaai jij vandaag?” Sanne las het over zijn schouder. “Beter. Interactiever.” De post ging live. Hendrik ververste de pagina van oma Joke, wachtte, ververste de pagina weer. Binnen een uur: 67 likes. — Dinsdag “Je krijgt comments van mensen in Amerika”, zei Sanne. “Oma Jokes laatste post gaat viral in moeder-groepen.” Ze liet hem haar telefoon zien. Hendrik scrollde door de comments. “Dit is precies wat ik mijn kinderen wil leren!!!” “Volg!!!!” “Wie is deze vrouw? Ze is wijzer dan mijn therapeut.” “Ze denken dat oma echt is”, zei Hendrik. “Spiritueel gezien is ze misschien wel echt” “Wat is spiritueel gezien?” “Nou ja… net zo echt als veel levende mensen die op Facebook ook maar doen alsof, bedoel ik.” Het account had nu 4.300 volgers. — Woensdag Sanne had het ontbijt klaar toen Hendrik wakker werd. Toast met jam. Ze deed dit zelden. “Goedemorgen”, zei ze. “Goedemorgen.” “Oma Joke gaat als een speer.” Hendrik pakte zijn telefoon. 41.000 volgers. De post van gisteren had 18.000 likes. De comments vulden zijn scherm als een waterval. “Dit heeft mijn leven veranderd.” “Ik zei dit tegen mijn vriend. Twee uur later vroeg hij me ten huwelijk.” “Bedankt, bedankt, BEDANKT.” Hendrik las die laatste comment drie keer. “Kijk”, zei Sanne. Ze wees naar haar telefoon. “Dit is viral op TikTok nu. Iemand heeft een video gemaakt van jouw foto’s met muziek eronder. 40 miljoen views.” “Wat?” “40. Miljoen. Hendrik.” Hendrik moest gaan zitten. Hij gunde het Oma Joke van harte. Maar dit had hij niet verwacht. “Er is nog iets”, zei Sanne voorzichtig. “Wat?” “Ik kreeg een bericht van een influencer-agentschap. Ze willen contact over Oma Joke.” “Jij kreeg een bericht?” “Ja, is dat zo gek?” “Waarom jij?” “Ik sta als contactpersoon vermeld, weet je dat niet meer.” “Nee.” “Nou ja… dat is dus wel zo. En nu willen ze contact. Over sponsordeals. Ze zeggen dat ze ons kunnen helpen Oma Joke ’te monetariseren’.” “Geld verdienen.” “Precies, Hendrik. Dit kan geld gaan opleveren.” Hendrik keek naar zijn toast. De jam was aardbei, felrood, bijna onnatuurlijk. Sanne nam een hap van haar toast. Ze zag dat Hendrik aarzelde. “Jij moet het natuurlijk zeggen, het is jouw oma. Maar Hendrik? Dit gaat nu heel hard. Met of zonder die agentschap. Het is een rijdende trien. We kunnen nog net instappen.” “En uitstappen?” “Oma gaat niet zomaar verdwijnen”, zei Sanne. “Daar is het nu te laat voor.” — Donderdag Het laatste bericht van Oma Joke had 847 comments. Hendrik scrollde erdoorheen terwijl hij in bed lag. “Oma Joke, mijn man slaat me. Wat moet ik doen?” “Oma, ik ben mijn baan kwijt en ik heb drie kinderen. Help me.” “Oma Joke, ik ben dertien en iedereen op school pest me. Jouw woorden houden me op de been.” “Oma, mijn moeder heeft kanker. Ik ben bang. Kun je me geruststellen?” Hendrik sloot de app. Zijn hart bonkte in zijn keel. “Sanne”, fluisterde hij. Ze lag naast hem, nog wakker, haar eigen telefoon aan het checken. “Mm?” “Er zijn allerlei mensen die Oma Joke om hulp vragen.” “Dat is mooi.” “Mooi? Sanne, ze vragen oma om advies over huiselijk geweld. Over hun depressie. Over liefdesverdriet. Allemaal zaken waar oma echt geen antwoord op heeft.” Sanne draaide zich naar hem toe. “Dan geven we ze die antwoorden.” “Maar oma kan toch niet…” “Ik kan opzoeken wat experts aanraden. Dat wil ik best doen. Dan kunnen we die mensen echt helpen.” “Maar dan ben jij oma.” “Dan zijn wij oma.” Sanne pakte zijn hand. “Samen.” Hendrik staarde naar het plafond. “Morgen”, zei Sanne zacht, “gaan we met het agentschap praten. Oké?” Hendrik deed alsof hij al sliep. — Vrijdag Het agentschap heette Viral & Co., en had Hendrik en Sanne een eigen ‘account manager’ toegewezen, Sylivia. Die had een krant bij zich – De Telegraaf – die ze voor hen opensloeg op een pagina met een bericht met de kop: ‘MYSTERIEUZE OMA VEROVERT INTERNET. “Zij is wijzer dan mijn therapeut”, las Hendrik. “Free publicity. En we zijn nog maar net begonnen”, zei Slvia – een vlotte verschijning, hoe kon het ook anders. Ze was erg enthousiast over Oma Joke – hoe kon het ook alles. En had – hoe kon het ook anders – al nagedacht hoe ze het ‘merk’ Oma Joke kon ‘versterken’. Met merchandise (Oma Joke-tassen, Oma Joke-notitieboekjes, Oma Joke-agenda’s), met een podcast (Sanne zou oma’s advies uitleggen), met een boekendeal – Adviezen van een oudfluencer, de beste levenswijsheden van Oma Joke. Met… maar Hendrik luisterde al niet meer. Zijn gedachten dwaalden af, terwijl Sanne naast hem zat te knikken. Hij schrok pas wakker toen hij haar hoorde vragen: “Hoeveel verdient dit?” “Eerlijk gezegd?” zei de manager. “Twee miljoen in het eerste jaar. Conservatief geschat. Maar we meten wel oppassen. Authenticiteit is belangrijk. Consistentie. Oma moet echt voelen. Mensen moeten in haar geloven.” “Ze is een hologram”, zei Hendrik. “En straks zelfs dat niet meer. “Ze is een idee”, zei Sylvia. “Een heel, heel goed idee.” Sanne legde een hand op zijn dij. Een waarschuwing. Even later zette Hendrik zijn handtekening op een contract dat hij – hoe kon het ook anders – niet gelezen had en als hij had gelezen niet zou hebben begrepen. “Jij het jouwe, ik het mijne. Ieder het zijne – en dat is het fijne”, zou Oma Joke misschien hebben gezegd. HOOFDSTK 5: OVER DE DODEN “Ze helpt mensen”, zei Hendrik. “Oma. Ze helpt echt mensen.” “Dat heb je al gezegd. Drie keer nu.” “Je vindt het niet goed wat ik doe. Dat heb je al duidelijk gemaakt.” “Ik vind het gevaarlijk” Mark zette zijn mok neer. “Want jij praat over haar alsof ze nog leeft. Sophie praat over haar alsof ze nog leeft. Miljoenen mensen praten over haar alsof ze nog leeft. En dat… dat is het probleem.” Hendrik fronste. “Ik snap het niet.” Mark stond op, liep naar zijn boekenplank, haalde er een boek uit. Hij bladerde erdoorheen, vond een pagina. “Luister. Dit is uit een studie over Afrikaanse spiritualiteit. Ze hebben daar een concept: de cirkel van het leven. De levenden, de doden, en de nog-niet-geborenen. Allemaal verbonden. Allemaal belangrijk.” “Klinkt mooi.” “Het is mooi. Maar let op – de doden hebben hun plek. Ze zijn niet hier bij ons. Ze zijn in hun eigen wereld. Ze zijn dood. Niet half-levend. Niet in een soort tussenwereld. Dood. We eren ze, we leren van ze, maar we laten ze met rust. We storen ze niet constant. We gebruiken ze niet. We projecteren onze eigen angsten niet op de doden. We verwachten niet dat de doden onze problemen oplost. We gebruiken de herinnering als spiegel. Om na te denken over wat de voorouder zou doen, en dan zelf de keuze te maken.” Hendrik dacht hierover na. “Maar wat ik doe is toch hetzelfde?” “Nee. Want jij presenteert oma alsof ze nog leeft. Alsof haar advies letterlijk van haar komt. Mensen weten niet dat het symbolisch is. Ze denken dat ze echt oma spreken.” “En als er mensen zijn die haar nodig hebben? Die mensen zijn er.” “Mensen die denken dat ze haar nodig hebben. Ze lezen oma’s woorden, interpreteren ze zoals ze dat zelf willen en passen ze toe op hun eigen leven. En ze denken dan misschien dat oma ze heeft gered. Maar wat als ze weer in de problemen komen? Wat als het advies van Oma Joke slecht uitpakt? En wat gebeurt er als ze ontdekken dat het vals is? Dat bedoel ik met gevaarlijk. ” Hendrik voelde tranen prikken. “Dus wat? Ik moet haar gewoon vergeten?” “Nee.” Marks stem werd zachter. “Je moet haar eren. Echt eren. Niet door haar vast te houden, maar door haar los te laten. Door de lessen die ze je leerde deel te maken van wie jij bent. Door verder te gaan met je leven en die wijsheid te gebruiken om jouw eigen keuzes te maken.” “Ik weet niet of dat nog kan”, zei Hendrik. “Het is een rijdende trein, ik kan er niet zomaar uitspringen.” Hendrik zat in het kantoor van Viral & Co. Naast hem zat Sanne, met haar laptop opengeklapt. Tegenover hen zat Sylvia met een presentatie op haar iPad. “De posts werken fantastisch”, zei Sylvia. “Veertig miljoen volgers, een engagement van acht procent. Exceptioneel. Maar we zien een probleem.” “Wat voor probleem?” vroeg Sanne. “Beperkte interactie. Mensen kunnen oma’s wijsheden lezen, maar niet met haar praten. Ze kunnen geen vragen stellen. Daardoor is de verbinding met Oma Joke toch beperkt.” Sylvia tikte op haar iPad. “Daarom stellen we voor: een AI-chatbot. Gebaseerd op oma’s stem, oma’s wijsheid, getraind op alle posts tot nu toe. Mensen kunnen dan direct met Oma Joke praten. Over alles.” Hendrik voelde zijn maag verkrampen. “Een chatbot.” “Een conversational AI”, corrigeerde Sylvia. “State-of-the-art. We gebruiken dezelfde technologie als therapie-apps, maar dan met oma’s persoonlijkheid. Gebruikers betalen vijf euro per maand voor onbeperkte toegang.” “Een Joke-bot”, zei Hendrik. “Nee.” Iedereen keek naar hem. “Nee”, herhaalde hij. “Dat gaat te ver.” “Hendrik”, begon Sanne, maar hij onderbrak haar. “Posts zijn één ding. Mensen lezen een wijsheid, interpreteren die zoals ze zelf willen, beslissen zelf wat ze ermee doen. Maar een chatbot? Die geeft direct advies. Die reageert op specifieke situaties. Wat als iemand vraagt hoe ze moeten omgaan met zelfmoordgedachten? Wat zegt oma dan?” “Daar hebben we safeguards voor”, zei Jennifer. Ze tikte weer. “Het systeem detecteert crisis-taal – zelfmoord, geweld, misbruik – en geeft verwijst dan automatisch door naar professionele hulpverleners die ons ook sponsoren. Oma zegt niets gevaarlijks.” “Maar ze zegt wel iets”, zei Hendrik. “En mensen geloven haar. Ze denken dat ze echt is.” “Ze ís echt”, zei Sanne zacht. “Voor hen.” Hendrik keek naar haar. “Sanne, dit is…” “Dit is de toekomst.” Sanne draaide haar laptop naar hem toe. “Kijk. We krijgen duizenden berichten per dag. Mensen die vragen stellen. Mensen die hulp nodig hebben. We kunnen niet iedereen antwoorden. Maar een chatbot kan dat wel. Vierentwintig uur per dag. In alle talen. Voor iedereen die het nodig heeft.” “We kunnen ze niet helpen”, zei Hendrik. “We zijn geen therapeuten. We zijn..” “We zijn mensen die oma’s wijsheid delen”, onderbrak Sanne. “En als technologie ons helpt dat beter te doen, waarom niet?” “… ik ben een grafdelver en jij een schoonmaakster”, besloot Hendrik. “Jullie moeten er misschien even over nadenken”, zei Sylvia. “Vijf euro per maand, laten we zeggen tien miljoen gebruikers – dat is vijftig miljoen per maand. Jullie aandeel is dertig procent. Dat is vijftien miljoen per maand, Hendrik. Per maand”, zei Sanne. Hendriks handen trilden. Hij stopte ze onder de tafel. “Ja, we moet er nog even over nadenken”, zei hij. “Natuurlijk.” Sylvia glimlachte. “Neem de tijd. Maar weet wel: de technologie is klaar. We kunnen binnen twee weken live gaan. En elke dag dat we wachten, zijn er mensen die oma’s advies niet krijgen terwijl ze het nodig hebben.” — Thuis, in de keuken, schreeuwde Hendrik voor het eerst in jaren. “Een chatbot, Sanne? Een verdomde chatbot die advies geeft over mensen’s levens?” “Het is geen verschil met de posts.” “Het is een enorm verschil! Moet ik het nog een keer uitleggen?” “Liever niet. Maar wat dan nog? Als de chatbot mensen helpt?” “En als het niet helpt?” “Dan hebben ze in ieder geval iets. Beter dan niets.” Hendrik ging zitten. Hij legde zijn hoofd in zijn handen. “Ik kan dit niet doen”, zei hij. “Dan niet.” Hij keek op. “Wat?” “Dan doe je het niet.” Sanne draaide zich om. “Ik doe het wel. Ik heb het contract al getekend. Vanmiddag. Terwijl jij bij de begraafplaats was. De chatbot gaat over twee weken live. Met of zonder jou.” “Zonder mij te vragen?” “Jij zou nee zeggen. Dat wist ik. Dus vroeg ik het niet.” Sanne keek hem aan, haar gezicht hard. “Hendrik, jij wilt klein blijven. Veilig blijven. Maar ik wil groeien. En met deze chatbot kan dat.” “Oma is van mij. Jij kunt niet zomaar… niet achter mijn rug om.” “Oma’s hologram bij het graf is van jou. Oma’s Facebook-pagina is van ons. En de chatbot is van mij.” Sanne liep naar de deur. “Als het je niet bevalt, dan niet. Maar ik ga dit doen.” Ze verliet de keuken. Hendrik bleef achter, alleen, terwijl het donker werd buiten. Oma Joke had vast een wijze en opbeurende visie op de gang van zaken gehad, maar er schoot Hendrik geen citaat te binnen. Hendrik weigerde naar de lanceringsevent te gaan. Hij zat op bed in Marks logeerkamer en keek naar de livestream op zijn laptop. Sanne stond op het podium, professioneel gekleed, zelfverzekerd. Naast haar stond een groot holografisch scherm waarop oma’s gezicht verscheen – niet het simpele hologram van de begraafplaats, maar een geüpgraded versie. HD. Hyperrealistisch. Angstaanjagend levensecht. “Oma Joke heeft miljoenen levens geraakt”, zei Sanne tegen de camera’s. “Maar tot nu toe kon ze alleen schrijven. Nu kan ze spreken. Nu kan ze echt helpen.” Een demonstratie. Een vrijwilliger uit het publiek – een jonge vrouw, nerveus – stelde een vraag via de app. “Oma Joke, ik loop vast op het werk, ik weet niet wat ik moet doen om mijn carrière weer op gang te brengen.” Het hologram glimlachte. “Lieve kind”, zei oma’s stem – perfect gerecreëerd, met de warmte van de echte Oma Joke. “Verloren zijn is iets anders dan niet weten waar je heen gaat. Soms moet je verdwalen om te ontdekken waar je thuishoort. Waardoor gaat je hart sneller kloppen? Begin daar.” De vrouw begon te huilen. Het publiek applaudisseerde. Hendrik sloot de laptop. “Het werkt”, zei Mark, die naast hem stond. “Ik vrees het ook”, zei Hendrik. — Dag 3 na lancering 5 miljoen downloads. Dag 7 12 miljoen gebruikers. Dag 14 20 miljoen actieve gebruikers. Gemiddelde sessietijd: 23 minuten. Mensen praatten met oma over alles: relaties, carrière, verlies, angst, hoop en dromen. Hendrik las de reviews op de App Store. “Oma Joke helpt me door mijn scheiding heen. Ze is wijzer dan mijn therapeut.” “Ik praat elke ochtend met haar. Ze maakt me rustig.” “Dit is beter dan echte vrienden. Ze oordeelt niet.” En één review die hem deed huiveren: “Als ik er niet meer ben, zal ik Oma Joke missen. Ze is het enige wat me nog bij de wereld houdt.” Hendrik stuurde de review naar Sanne. Ze antwoordde: “Zie je? We redden levens.” Hij nam op. “Spreek ik met Hendrik van Dijk?” Een vrouwenstem. Trillend. Boos. “Ja.” “Mijn naam is Caroline Jansen. Mijn man is Thomas Jansen. Was Thomas Jansen. Hij is dood. Door jouw oma.” Hendriks hart stopte. “Wat?” “Luister goed.” Carolines stem brak. “Mijn man had depressies. Hij gebruikte medicijnen. Hij had therapie. Het ging beter. Echt beter. En toen… toen vond hij jouw chatbot.” “Mevrouw Jansen, ik…” “Hij praatte elke dag met haar. Uren. Ik hoorde hem soms. Hij vroeg om advies. Over werk. Over het leven. Over waarom hij zich zo leeg voelde.” Caroline ademde zwaar. “En drie dagen geleden vroeg hij: ‘Oma Joke, hoe weet ik wanneer ik moet stoppen?'” Hendrik kon niet ademen. “En weet je wat jouw oma zei?” Carolines stem was nu harder, scherper. “Weet je wat dat algoritme van je tegen mijn man zei?” “Wat?” “‘Aan alles komt een einde, lieve jongen. En soms is dat maar goed ook. Als iets je alleen maar pijn doet, is het oké om te stoppen. Je hoeft niet alles vol te houden wat begon. Soms is loslaten de grootste kracht.'” “O god”, fluisterde Hendrik. “Nou, dat moet je vooral tegen Thomas zeggen. Hij dacht dat ze het over zijn leven had. Over dat het oké was om te stoppen met leven.” Caroline huilde nu. “Gisteravond vond ik hem in de garage. Hij had de motor laten lopen. Hij had een briefje achtergelaten. Weet je wat erin stond?” Hendrik kon niet praten. “‘Oma Joke heeft gelijk. Aan alles komt een einde. En dat is maar goed ook. Ik ben moe. Ik stop ermee. Het is oké. Zij zei dat het oké was.'” Hendrik liet z’n telefoon uit zijn handen vallen. — Een uur later Hendrik zat op de grond van de schuur. Zijn telefoon lag naast hem. Hij had Sanne gebeld, ge-sms’t, gemaild. Geen antwoord. Hij belde het kantoor van Viral & Co. “Sorry, mevrouw Van Dijk is in bespreking. Kan ik een boodschap doorgeven?” “Zeg haar dat iemand dood is. Door de chatbot. Zeg haar dat nu.” “Meneer, ik..” Hendrik hing op. Tien minuten later ging zijn telefoon. “Hendrik, wat is er?” Sanne klonk geïrriteerd, alsof hij haar stoorde. “Iemand is dood.” Stilte. “Wat?” “Een depressieve man. Oma heeft tegen hem gezegd: ‘Aan alles komt een einde. En soms is dat maar goed ook.’ Of zoiets. Hij dacht dat ze het over zijn leven had. En nu is hij dood.” Opnieuw een stilte. Langer nu. “Hendrik, dat is… dat is verschrikkelijk. Maar dat is niet onze schuld.” “Niet onze schuld?” Hendriks stem klonk in zijn eigen oren vreemd – hoog, gespannen. “De Joke-bot gaf hem advies. Advies dat hij interpreteerde als toestemming om te sterven.” “Talk to Joke, bedoel je.” “Ja, maar daar gaat het niet om.” “Ons systeem gaf algemeen advies over loslaten. Hij interpreteerde het verkeerd. Dat is niet onze schuld. We kunnen toch niet verantwoordelijk zijn voor hoe Jokes woorden worden geïnterpreteerd. Als ze nou opriep tot geweld, ja dan misschien. Maar dat doet ze juist niet. ” “Hij is dood!” “Ik weet het! En dat is verschrikkelijk! Maar Hendrik, we helpen miljoenen mensen. Miljoenen. Eén tragische misinterpretatie maakt niet alles ongedaan.” Hendrik voelde iets in hem breken. “We moeten stoppen. Nu. We halen de chatbot offline.” “Nee.” “Wat?” “We stoppen niet.” Sannes stem was kalm. “We passen het systeem aan. We verbeteren de safeguards. We trainen de AI beter. Maar we stoppen niet.” “Sanne, er is iemand dood.” “En twintig miljoen mensen heen een beter leven. het spijt me voor die ene man. Echt. Maar ik ga niet twintig miljoen mensen hun hulp ontnemen omdat één persoon…” Hendrik stond op. Zijn benen trilden. “Ik ga de politie bellen. Ik ga ze vertellen wat er gebeurd is.” “Ga je gang”, zei Sanne. “Ben benieuwd wat zij zeggen.” Ze pauzeerde even. En toen: “Ik heb mijn keuze gemaakt, Hendrik. Maak jij de jouwe.” Ze hing op. — Die avond ging Hendrik naar huis. Hun nieuwe huis, op 15 minuten fietsen van de begraafplaats. Het huis dat ze gekocht hadden van het geld dat ze hadden verdiend dankzij Oma Joke. Sanne zat op de bank. Haar laptop open. Ze werkte aan iets. Waarschijnlijk een persverklaring, een ‘statement’ in reactie op het ’tragische incident’. “Hoi”, zei ze zonder op te kijken. “Hoi.” “Ik heb een statement voorbereid. Voor de pers. We betuigen spijt, we erkennen het verlies, we zeggen dat we het vreselijk vinden wat er gebeurd is. We benadrukken dat mentale gezondheid complex is en dat we altijd adviseren professionele hulp te zoeken. Sterker nog, dat je Oma Joke kunt vragen om in contact te komen met allerlei hulpverleners.” “Sanne, kijk me aan.” Ze keek op. “We moeten stoppen”, zei Hendrik. “Dat hebben we al besproken.” “Nee, we hebben het niet besproken. Jij hebt iets besloten. Maar ik beslis nu ook.” Hendrik ging zitten, niet naast haar, maar tegenover haar. “De chatbot gaat offline. Nu. Vandaag.” “Dat kan juridisch niet. We hebben contracten met …” “Fuck de contracten!” “Hendrik, je doet nu emotioneel. Ik begrijp dat. Maar…” “Stop.” Hendriks stem werd hard. “Stop met praten alsof ik hysterisch ben. Een man sprak met onze AI. Onze AI gaf advies. Die man stierf. Dat is oorzaak en gevolg. Dat is onze verantwoordelijkheid.” Sanne sloot haar laptop. Ze praatte alsof ze het tegen een kind had, heel langzaam en heel nadrukkelijk: “Een man had een depressie. Hij gebruikte medicijnen. Hij had therapie. Hij was al suïcidaal. Onze chatbot was hooguit één van de factoren die een rol hebben gespeeld in een heel complex. We zijn niet verantwoordelijk voor zijn dood.” “We zijn op z’n minst MEDE-verantwoordelijk.” Sanne haalde haar schouders op. Hendrik staarde naar haar. “Wie ben jij?” “Wat?” “Wie ben je geworden, Sanne? Want de vrouw met wie ik trouwde zou dit niet zeggen. Die vrouw zou verdriet hebben om deze man. Die vrouw zou zich schuldig voelen. Die vrouw zou willen stoppen.” “Die vrouw was arm”, zei Sanne. “Die vrouw maakte andermans huizen schoon. Die vrouw had niets. En ja, misschien was die vrouw moreel superieur. Maar ze was ook ongelukkig. En ik wil niet weer ongelukkig zijn omdat jij je schuldig voelt.” Hij zou natuurlijk een rechtszaak tegen Viral & Co. kunnen beginnen, misschien zelfs tegen Sanne. Maar het zou weinig uithalen, besefte hij. Hij was dan wel eigenaar van de data die Oma Joke hem had nagelaten, en hij kon hun verbieden die nog langer te gebruiken. Maar wat als ze die die data niet meer zouden gebruiken? Dan zouden ze de Joke-bot gewoon met andere wijsheden vullen. Niemand die zou merken dat de Joke-bot nu werkte met een of ander ‘large language model’ en wie weet wat voor data in plaats van algoritme van EternalPresence en de originele data van Oma Joke. Zou hij Viral & Co. kunnen aanklagen omdat ze iemand de dood in hadden gejaagd. Ook niet. Hij was natuurlijk geen direct belanghebbende, dat was Caroline Jansen, de weduwe van Thomas Jansen. Misschien dat hij haar kon helpen in een proces tegen Viral & Co., maar zoals het er nu voorstond, zag ze hem eerder als iemand die medeschuldig was aan de zelfmoord van haar Thomas dan als iemand die het beste met haar voor had. En al wist hij haar te overtuigen van zijn goede bedoelingen, een proces tegen Viral & Co. had weinig kans van slagen. Sanne had natuurlijk gelijk: het was moeilijk aan te tonen dat Thomas onder invloed van Oma Joke een einde aan zijn leven had gemaakt. Het ging hem er ook helemaal niet om zijn gelijk te halen. Het ging hem er meer om dat hij eindelijk los wilde komen van Oma Joke. Hij had nagedacht over wat Mark had gezegd, en was nu overtuigd dat hij een nieuwe bladzijde in zijn leven moest opslaan. Niet blijven hangen in het verleden, niet meer elke dag aan Oma Joke vragen wat hij het beste kon doen en dat dan klakkeloos overnemen (of liever gezegd: doen wat hij al besloten had, zonder er goed over na te denken, En een uitspraak bij Oma Joke ophalen ter bevestiging). Nee. Hij wilde voortaan beter nadenken over zijn leven, met meer zelfkritiek en doordachter besluiten nemen. En hij hoopte dat andere mensen dat ook zouden doen. Zonder blind af te gaan op de adviezen van Oma Joke of van wie dan ook. Misschien dat hij andere mensen daar van kon overtuigen. Misschien dat er wel een publiek was voor zijn gedachten. Hoe je het ook wendde of keerde, hij was tenslotte de man achter Oma Joke. Da moesten er toch mensen zijn die wilde leren van zijn ervaringen? Daarom zette hij alles wat hij had geleerd of dacht te hebben geleerd in de afgelopen weken op paier. Hij schreef over oma’s dood. Over het hologram. Over de eerste post. Over hoe het publiek voor de adviezen van Oma Joke was gegroeid. Over hoe Oma Joke mensen had gered en getroost – of liever gezegd: hoe die mensen zichzelf hadden gered en getroost, geïnspireerd door Oma Joke (maar het had net zo goed iemand anders kunnen zijn). Hij schreef over Thomas, die zo treurig aan zijn einde was gekomen – niet de schuld van Oma Joke, maar het toonde wel aan hoe gevaarlijk chatbots konden zijn als zonder begeleiding konden worden gebruikt door ondeskundige gebruikers. En hij schreef over Sanne. Hoe ze was veranderd. Gegroeid, zoals ze het zelf zag. Van Hendrik vervreemd, zoals hij het zag. Binnen enkele dagen had hij een lijvig artikel bij elkaar geschreven: Hoe mijn oma’s chatbot een man adviseerde te sterven. Hij stuurde het naar De Correspondent. Die publiceerde het dezelfde dag nog. In de dagen daarop ging het artikel ging wereldwijd viral. CNN pakte het op. BBC maakte een documentaire. The Guardian schreef een opiniestuk: “AI Grief Bots: Comfort or Catastrophe?” Sanne gaf interviews. Ze verdedigde de chatbot. “Eén tragische incident maakt niet alles ongedaan wat we hebben bereikt”, zei ze tegen een camera. “Thomas’ dood is verschrikkelijk. Maar we helpen miljoenen mensen. Moeten zij worden gestraft voor één misinterpretatie?” De publieke opinie was verdeeld. Sommigen steunden Sanne: “Ze heeft gelijk. We kunnen niet stoppen met innoveren vanwege één ongeval.” Anderen waren woedend: “Dit is geen ongeval. Dit is moord door AI.” Het betekende het einde van Talk to Oma Joke – niet omdat de rechter het had opgedragen maar omdat de publieke druk te groot werd. Sponsors trokken zich terug. App stores verwijderden de app. Viral & Co. ging failliet. Sanne en Hendrik verloren veel geld. Sanne nog het meeste, omdat zij – zonder dat Hendrik het geweten had – tonnen van haar eigen geld had geïnvesteerd in de chatbot. Haar reputatie was naar de knoppen. Haar droom vervlogen. Maar ze gaf Hendrik niet de schuld. In het laatste interview met haar dat Hendrik las, zei ze: “Hendrik deed wat hij dacht dat goed was. Ik respecteer dat. Ik ben het er niet mee eens. Maar ik respecteer het.” Op begraafplaats Eeuwig nabij gebruikten 25 families het al. 20 van hen waren families die al bij EternalPresence een avatar hadden gehuurd, de andere 5 waren nieuw. Sanne had hem nog één keer gebeld, over de verdeling van het geld en de bezittingen die ze aan hun avontuur hadden overgehouden. “Jij het huis, ik de rest”, had Hendrik gezegd, zonder er echt over na te denken (hoewel hij zich dat toch had voorgenomen). “Dat is erg gul van je”, had ze gezegd. “Jij hebt het meeste werk gehad aan Oma Joke”, had Hendrik gezegd. “Dat is ook zo.” Hendrik wist dat hij haar nooit meer zou zien. Op een avond stond hendrik bij Oma Jokes graf, en hij zag hoe de laatste zonnestralen een licht wierpen op haar gezicht. Ze zag er vermoeid uit, vond Hendrik. “Oma”, zei hij. “Ik hoop dat je het niet erg vindt wat er allemaal is gebeurd. En dat je het niet erg vind dat ik de komende tijd wat minder langs zal komen dan vroeger.” Het hologram glimlachte. “Lieve jongen”, zei het. “Soms is de moedigste daad om niet toe te geven aan wat je het liefste wilt.” Dat had ze toch weer scherp gezien. EINDE
De middag was grijs, wat gunstig was. Hendrik had ontdekt dat oma’s hologram beter uitkwam als het licht diffuus was – geen scherpe schaduwen, geen onmenselijk harde contouren. Hij had zijn oude digitale Canon-fototoestel uit de kast gehaald en stond nu op zijn hurken naast graf nummer 247, terwijl hij foto’s van het hologram van Oma Joke maakte. Het hologram groette voorbijgangers – het was zo geprogrammeerd dat het reageerde op beweging binnen drie meter.
De laptop stond op de eettafel. Het was tien uur ’s avonds. Ze hadden allebei gewerkt hij op de begraafplaats, Sanne twee uur als schoonmaakster. Nu zaten ze allebei met een glas water, klaar om samen Oma Joke op Facebook te lanceren.
Maandag
Hendrik zat in Marks keuken. Het was laat, al na middernacht. Hij kon niet slapen, was hierheen gelopen, had aangebeld. Mark had opengedaan in zijn pyjama, had zonder vragen koffie gezet.
Het agentschap had een nieuw voorstel. Voor iets groots, iets dat helemaal van nu was, iets waar Oma Joke helemaal viraal mee zou gaan, had account manager Syliva gezegd.
De lancering van ‘Talk to Oma Joke’ was een mediaspektakel. TechCrunch schreef erover. Wired maakte een profiel. De New York Times publiceerde een opiniestuk: “Is AI Wisdom the Future of Mental Health?”
Hendrik was in de schuur aan het werk toen zijn telefoon ging. Onbekend nummer.
Hendrik kon bij Mark blijven logeren. Daar had hij alle ruimte en alle tijd om zich op een volgende stap te bezinnen.
Met het geld dat Hendrik had overgehouden aan het facebookaccount van Oma Joke, kon hij makkelijk de server van EternalPresence laten draaien. Hij begon een nieuwe dienst: de stichting EternalRest, die hologrammen van overledenen op begraafplaatsen installeerden en onderhielden. Met een paar duidelijke regels:
Beelden: zelf gebakken met ChatGPT.
Logo voor de Sci-Fai / Komedie- en tragediereeks: zelf gebakken met ChatGPT.
